اخبار انجمن دوستی / مقالات و نشريات / کمیته فرهنگی و هنري

مصاحبه جناب آقاي قريبي رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی تاجیکی و نماينده انجمن دوستي ايران و تاجيكستان با هفته نامه ادبیات و صنعت تاجيكستان :


مصاحبه جناب آقاي قريبي رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی تاجیکی و نماينده انجمن دوستي ايران و تاجيكستان با هفته نامه ادبیات و صنعت تاجيكستان  :

 

  • جناب آقای حسن قریبی، رسیدن شما را به تاجیکستان خیر مقدم می‌گوئیم. طوری که آگاهی یافتیم شما به حیث نمایندة بنیاد سعدی به دوشنبه آمده‌اید. پیش از آنکه از بنیاد بگویید قدری از خود بگویید. شما ده سالي هست كه وارد قلمرو فرهنگی تاجیکستان شده اید. نخست کتاب «فرهنگ املایی خط فارسی به سیریلیک تاجیکی» را منتشر کردید و سال گذشته نیز منتخبی از اشعارتان به سیریلیک چاپ شد. چگونه وارد این فضا شدید؟

با درود بر شما و مخاطبان هفته‌نامة وزین ادبیات و صنعت و سپاس از محبت شما. گرچه می‌خواهم کمتر از خود بگویم و بیشتر به کار بپردازم اما به جهت آشنایی مخاطبان شما مختصر عرض می‌کنم که من از بدو ورود به فرهنگستان زبان و ادب فارسی با استادانی از تاجیکستان آشنا شدم نخستین دوست تاجیکی من زنده‌یاد استاد عبدالمنان خجندی بود و استاد بزرگ مرحوم محمد جان شکوری بخارایی نیز برای من چون پدری مهربان بود و خداوند به بنده توفیق خدمت به ایشان را در دوران بیماری عطا کرد.

من در چهارمين مجمع استادان زبان فارسي در سال2005 به تاجیکستان آمدم و به این دیار علاقمند شدم. در بازگشت از تاجیکستان گزارش سفرمان را به خط نیاکان در یکی از روزنامه‌ها می‌خواندم كه ديدم اشكالات املايي زيادي دارد. به ذهنم رسيد كه "فرهنگ املايي خط فارسي" را براي آنها كار كنم. البته تشويقهاي مرحوم دكتر حسن حبيبي نيز بيتاثير نبود. نشر سروش كتاب را منتشر كرد و خوشبختانه استقبال خوبي هم از آن شد. پس از آن املای تاجیکی با عنوان "دستور خط فارسی تاجیکی" را نویسه‌گردانی و با افزودن مقدمه و توضیحات منتشر کردم. دکتر سیف‌الدین نظرزاده ـ که در آن زمان رئیس پژوهشگاه رودکی تاجیکستان بودند- انتشار کتابی دربارة خط سیریلیک در فرهنگستان زبان و ادب فارسی را به عنوان نخستین سند رسمی قبول خط سیریلیک از سوی یک نهاد سیاست‌گزار در ایران ذکر کرد و خوشبختانه با اقبال دوستان ایرانی مواجه شد و در دوره‌های آموزش خط سیریلک، که به همت دکتر مجتهد شبستری در انجمن دوستی ایران و تاجیکستان برگزار می‌شد به عنوان کتاب درسی به کار گرفته شد.

بعد از آن نيز كتابي با عنوان ايران در شعر معاصر تاجيكستان را ويراستاري كردم و داوری چند کتاب را نیز بر عهده داشتم و بعد از چند سفر و کسب تجربه،  نمايندگي فرهنگي فرهنگستان در تاجيكستان به بنده واگذار شد یک سالی است که به انجمن دوستی ایران و تاجیکستان پیوستم و بازرس آن نیز هستم.

  • لطفا بگویید که بنیاد سعدی چه بنیاد است و هدف‌هایش چگونه است؟

در پاسخ به این پرسش از آنجا که زبان فارسی میراث همة کشورهای فارسی‌زبان و همة کشورهای حوزة نفود این زبان است، مدیریت فرهنگی، به‌ویژه در حوزة زبان و ادبیات و اجرای طرح‌ها و برنامه‌هایی مرتبط با تقویت و پویایی این حوزه، یکی از وظایف اصلی سیاست‌گذاری‌های کلان فرهنگی هر سه کشور بوده است.

با درک این نیاز اساسی، هدف از تشکیل بنیاد سعدی در ایران، تقویت و گسترش زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور و ایجاد تمرکز، هم‌افزایی و انسجام در فعالیت‌های مرتبط با این حوزه و بهره‌گیری بهینه از ظرفیت‌های موجود در خارج از کشور بوده ‌است. ابتدا این توضیح لازم است که فعالیت‌های بنیاد سعدی در زمینة سعدی‌پژوهی نیست و این نام به دلیل انتخاب شده است که سعدی استاد نظم و نثر فارسی است و زبان او از دیرباز معیاری برای آموزش زبان فارسی بوده است. بنیادهای چون بنیاد گوته در آلمان، بنیاد سروانتس در اسپانیا و بنیاد کنفسیوس در چین از نمونه‌های بنیاد سعدی در سایر کشورهاست.

با این توضیح بنیاد سعدی بنا دارد تا بر اساس اهداف، سیاست‌ها، راهبردها و ضوابط حاکم بر روابط فرهنگی بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران، مدیریت راهبردی و اجرای فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و رسانه‌ای را در حوزة گسترش زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور عهده‌دار شود.

بخشی از وظایف این بنیاد عبارت است از مدیریت، سیاستگذاری، هماهنگی، هدایت، حمایت و نظارت بر فعالیت‌های جمهوری اسلامی ایران در زمینه‌های مرتبط با گسترش زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور و
تدوین استاندارد و شیوه‌های مناسب آموزش زبان و ادب فارسی برای مقاطع مختلف تحصیلی و دوره‌های آموزشی،‌ حمایت از ایجاد و گسترش دوره‌ها، دروس، رشته‌ها و مراکز آموزش و تحقیقات زبان و ادبیات فارسی و اتاق‌های ایران در کشورهای دیگر و حمایت از فعالیت آن‌ها. برگزاری دوره‌های آموزشی، دانش‌افزایی و تخصصی زبان و ادبیات فارسی در داخل و خارج از کشور و حمایت از برگزاری این دوره‌ها.
اعزام استاد برای تدریس در دوره‌های کوتاه و طولانی‌مدت زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور، تألیف و تولید کتاب، نرم‌افزار، منابع و وسایل آموزشی و کمک آموزشی زبان وادبیات فارسی به زبان‌های مختلف جهان و حمایت از تولید این منابع و محصولات، تهیه لغت نامه‌های دو زبانه و چند زبانه و سایر کتاب‌های مرجع در جهت تسهیل آموزش و پژوهش زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور. حمایت از نشر آثار مرتبط با زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور، تهیه و ارسال کتاب و نیازهای آموزشی کرسی‌های زبان وادبیات فارسی و دیگر مراکز آموزشی زبان و ادبیات فارسی در جهان، اعطای راتبه (بورس تحصیلی) و فرصت مطالعاتی به دانشجویان، اساتید و محققان خارجی در زمینه زبان وادب فارسی، تشکیل مجمع جهانی اساتید خارجی و کانون فارغ‌التحصیلان خارجی زبان و ادبیات فارسی و برگزاری نشست‌های دوره ای برای اساتید و فارغ‌التحصیلان، در داخل و خارج از کشور، حمایت از ایجاد و گسترش رشته‌های مترجمی زبان فارسی، تدریس زبان فارسی و ادبیات فارسی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی ایران و سایر کشورها...

  • با توجه به همزبانی تاجیکان و ایرانیان سیاست‌های بنیاد سعدی در تاجیکستان چگونه تعریف شده است؟

از آنجا که تاجیکستان گاهوارة زبان فارسی، طبیعی است که موضوع آموزش زبان فارسی برای یک کشور هم‌زبان در اولویت این بنیاد نیست. دکنر غلامعلی حداد عادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد سعدی در سخنرانی خود در اتفاق نویسندگان – که گزارش آن در همین نشریه منتشر شد- به صراحت گفتند" که این شما نیستید که به زبان ما سخن می‌گویید بلکه این مائیم که به زبان شما سخن می‌گوییم و این یک حقیقت تاریخی است". من بر آن سخن چنین می‌افزایم که نه تنها ایران بلکه جامعة فارسی زبان جهان به زبان شما سخن می‌گفتند و به زبان شما می‌اندیشیدند. از شبه قاره و چین و کشمیر گرفته تا نخجوان و قونیه و این واقعیت چنان روشن است که هرگز غبار تحریف و انکار بر آن کارساز نیست.

اما از آنجا که زبان یک موجود زنده است نباید انتظار داشت که از آسیب‌های طبیعی در امان بماند. تاجيكستان يك كشور تازه استقلال يافته است كه 70 سال با سیاست‌های زبانی حکومت شوراها روزگار گذرانده است، در آن دوره زبان فارسی یعنی زبان مادريشان به عنوان يك زبان محلي به حاشيه رانده شد. پس از استقلال دولت تاجیکسنان زبان را بازگرداندند و قانون جمهوری تاجیکستان دربارة زبان دولتی جمهوری تاجیکستان را تصویب کرد ولی موضوع برگرداندن خط منتفی شد. درباره موضوع اختلاف خط، در تقديم‌نامة فرهنگ املایی خط فارسی به سیریلیک تاجیکی خطاب به تاجیکان نوشته ام که: «ميان ما فاصله اي است به باريكي يك خط». اين موضوع که شما زبان فارسي را به خط «سيريليك» (لاتین) مي نويسند و ما به فارسي «عربي اساس»، باعث شده كه با هم در نوشتار بیگانه باشیم. اما این که در مکتب‌های تاجیکستان آموزش خط نیاکان را سرکرده‌اند تدبیر شایسته‌ای بوده‌است که نتایج مثبت آن به‌زودی آشکار خواهد شد.

نکته دیگر اینکه تنوع لهجه‌ها و گویش‌های محلی تاجیکستان نیز اگرچه نشانة غنای فرهنگی این کشور است ولی این امکان بدون درنظرداشت یک زبان معیار، موضوع تفاهم را دشوار می‌کند. من بارها دوستان تاجیکی را دیده‌ام که در گپ زدن با هم به مشکل دچار می‌شوند چرا که با برخی واژه‌ها و اصطلاحاتی برخورد می‌کنند که به قول شما لهجوی است و برای عموم بیگانه.

می‌دانیم که کمیتة زبان و اصطلاحات نزد حکومت تاجیکستان وظیفة واژه‌گزینی و همگون سازی اصطلاحات را بر عهده دارد اما باید این نکته را یادآوردی کرد که این کمیته برای پیشبرد اهداف خود به کمک سایر دستگاه‌های دولتی و فرهنگ‌سازی ملی برای تقویت زبان معیار نیازمند است.

بنیاد سعدی با اجرای سیاست‌های فرهنگستان زبان و ادب فارسی در نظر دارد تا با تعامل و همکاری با مراکز علمی و فرهنگی به‌ویژه کمیتة زبان و اصطلاحات نزد حکومت تاجیکستان داد و ستد داشته باشد و در زمینة همگون سازی واژه‌ها و تقویت زبان فارسی – تاجیکی به عنوان زبان علم گام‌های مثبتی را بردارد.

می‌دانید که در ایران از نخستین مکتب تا مقاطع عالی آموزشی و علوم پایه در دانشگاه‌ها به زبان فارسی تدریس می‌شود. برگزاری نخستین همایش بین‌المللی مسائل واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی در تاجیکستان نویدی بود بر انگیزة دولت تاجیکستان در همکاری‌های مشترک در این حوزه. بنابر این استفاده از امکانات زبانی کشورهای فارسی زبان از مهمترین اهداف بنیاد سعدی در تاحیکستان خواهد بود.

  • زمانی در این مکان که با هم نشسته‌ایم پژوهشگاه فرهنگ فارسی ـ تاجیکی عمل می‌کرد امروز چنین به نظر می‌رسد که تعطیل شده است. پژوهشگاه فرهنگ به جز اینکه مجله‌ای با نام نامه پژوهشگاه داشت اینچنین به چاپ آثار بهترین ادبیات گذشته و امروز فارسی اقدام می‌کرد. آیا بنیاد سعدی هم می‌تواند به این کار ادامه بدهد؟

با این سوال، جای آن است که یادی از همکار رحمتی خود مرحوم بهروزیان بکنم که قضای ایزد نخواست که من از توانایی و دانش او در ادارة پژوهشگاه بهره بگیرم و جان به جهان‌دار سپرد. خدایش رحمت کناد که آثار با ارزشی را از خود به یادگار گذاشت.

اما چنانکه در اخبار نیز آمده است پس از توافق بنیاد سعدی با وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران، اینحانب، رئیس سابق روابط عمومی و نمایندۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی در مجامع علمی و فرهنگی تاجیکستان، به ریاست مرکز پژوهشگاه زبان فارسی سفارت جمهوری اسلامی ایران در شهر دوشنبه، منصوب شدم. پژوهشگاه با مدیریت بنیاد سعدی زیر نظر عالیة سفیر محترم جمهوری اسلامی ایران در دوشنبه، جناب آقای دکتر حجت‌الله فغانی و با تعامل با رایزن محترم فرهنگی جناب آقای دکتر ابراهیم خدایار که هر دو از اصحاب علم و فرهنگ هستند زمینه‌های کاری خود را شناسایی و اجرا خواهد کرد. طبیعی است که بخشی از فعالیت‌های پیشین به قوت خود باقی خواهد ماند.

  • طول یک ماهی که اینجا هستید برداشتتان از تاجیکستان و مردم آن چگونه است؟

من در اولین سخنرانی خود در انجمن دوستی ایران و تاجیکستان قویاً به دوستان اعلام کردم که آنهایی که به تاجیکستان نرفته‌اند هرگز قصد سفر به این دیار نکنند. چرا در ادبیات ما بیت‌های فراوانی سروده شده است که شاعر از اینکه از کوی معشوق گذر کرده پشیمان شده است و به سوز و گداز افتاده است. در آن سخنرانی تأکید کردم که اگر قدم به خاک تاجیکستان گذارید چنان شیدای آن دیار خواهید شد که رهایی از آن ممکن نیست. من نیز با اولین سفر عاشق این دیار شدم و به قول حضرت سعدی:

ای نسیم کوی معشوق این چه باد خرمست

تا کجا بودی که جانم تازه می‌گردد به بوی

...

ای که پای رفتنت کند است و راه وصل تند

بازگشتن هم نشاید تا قدم داری بپوی

 

  • نقشه‌های آیندة شما چگونه خواهند بود به طور مشخص آیا شما کار را از چه آغاز کرده‌اید؟

لازم به ذکر است که بخش مهمی از نقشه‌های ما برای آینده را مخاطبان ما تعریف خواهند کرد. ما باید نیاز‌سنجی کنیم و آنچه را که علاقه‌مندان به حوزة فرهنگ فارسی تاجیکی نیاز دارند را تا حد امکان مدیریت و تأمین کنیم. همچنین بدیهی است که بخشی از فغالیت‌های گذشته دوام خواهد یافت و برخی دیگر به آن افزوده خواهد شد.

در این یک ماه من در برگزاری همایش بین‌المللی مسائل واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی که سال گذشته پیشنهاد آن را به فرهنگستان زبان و ادب فارسی و کمیتة زبان و اصطلاحات نزد حکومت تاجیکستان دادم مشارکت کردم و ملاقات‌ها و مشورت‌ها و مصلحت‌هایی با اصحاب علم و فرهنگ تاجیکستان داشته‌ام و به تعمیر و تجهیز پژوهشگاه دستی رسانده‌ایم. باشد تا در بستر مناسب با طرح و برنامه‌ای مدون، کارها را پی‌گیری کنیم.

از آنجا که بنا ندارم وعده‌ای بدهم که در انجام آن ناتوان باشم به قول حضرت حافظ: هزار نکتة باریک‌تر ز مو اینجاست.

  • آنسان که آگاهیم حسن قریبی شاعر هم هستند به‌دور است که از شعر امروز تاجیکی آگاه نباشند. در این مورد اندیشه شما چیست. یگانگی و تفاوت شعر تاجیکستان و ایران را در چه می‌بینید؟

مایلم دربارة شعر تاجیکستان در فرصتی علی‌حده سخن بگویم. چون حرف‌های زیادی برای گفتن در این موضوع است و بحث آنقدر قوی است که قابلیت گفتاری جداگانه دارد.

  • چند حرف به خوانندگان هفته نامه ادبیات و صنعت بگویید.

کوتاه سخن اینکه می‌دانیم انسان با زبان می اندیشد اگر زبان ما قوی باشد اندیشة ما نیرومند خواهد بود و اگر اندیشه نیرومند باشد در رفتار و تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی ما مؤثر خواهد بود بنابراین برای داشتن رفتار نیک و پندار نیک، ناچاریم که گفتاری نیک داشته باشیم و در این جای هیچ تردید نیست.

از شما و خوانندگان هفته‌نامه شما که دمی را با هم به سر بردیم تشکر می‌کنم.

 

مصاحبه جناب آقاي قريبي رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی تاجیکی و نماينده انجمن دوستي ايران و تاجيكستان با هفته نامه ادبیات و صنعت تاجيكستان  :

ارسال نظر جدید