اخبار انجمن دوستی

به مناسبت 25 سالگرد استقلال تاجیکستان


بیست و پنج سال پیش (1991.م) در نتیجه پاش خوردن اتحاد جماهیر شوروی، 15 کشور جدید استقلال سیاسی یافتند در میان آنها تاجیکستان با اشتراکات فراوان فرهنگی با ایران امروز نیز قرار داشت. این کشور که در سدۀ نوزدهم میلادی، به زیر سلطه روسیه در آمده بود. پس از انقلاب اکتبر، در سال ۱۹۲۸، جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان (جزئی از اتحاد جماهیر شوروی) تشکیل شد تا اینکه با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در سال ۱۹۹۱، تاجیکستان به استقلال دست یافت.

در گفتگویی با عضو هیئت مدیره "انجمن دوستی ایران و تاجیکستان" به مناسبت سالگرد استقلال تاجیکستان؛ به بررسی و واشکافی ابعاد مختلف این استقلال پرداخته است.
دکتر "هژیر تهرانی" این استقلال را در 5 بخش مورد تحلیل قرار داده اند که در ادامه خواهید خواند:
1-آیا تاجیکستان توانسته به استقلال به مفهوم واقعی آن دست یابد ؟
از این نظر که تاجیکستان طبق موازین حقوق سیاسی مستقل است که هیچ تردیدی نیست اما درباره اینکه این که آن کشور از نظر روابط سیاسی و نفوذ کشورهای دیگر تا چه حد مستقل است بحثها و اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد.
دولت تاجیکستان همیشه در تبلیغات خود در رسانه ها از اصطلاح " استقلالیت دولتی تاجیکستان" یاد میکند .اما در عین حال ، گروههای منتقد و اپوزیسیون آن کشور و برخی کارشناسان بین المللی بر این نکته تاکید می ورزند که دولت آن کشور در بسیاری از امور خود از جمله اقتصادی و نظامی به خارج و بیش از همه روسیه وابسته است که دلایل متعددی هم دارد.
از جنبه جغرافیای سیاسی ، نقش تقسیم بندیهای شوروی استالینی و آن چه که به" تبر تقسیم "معروف است ، تاجیکستان را در یک " بن بست مواصلاتی" قرار داده که بر اساس آن شهرهای بزرگ و مهمی چون بخارا و سمرقند به ازبکستان داده شده و جلگه های حاصلخیز در مسیر سیردریا و آمودریا نیز تا حد زیادی از خاک تاجیکستان بیرون مانده اند.
هم چنین باید به این واقعیت جغرافیایی نیز توجه داشت که 93 درصد خاک تاجیکستان را کوهستان تشکیل میدهد که باعث محروم ماندن آن کشور از کشتزارهای وسیع شده است. همین قضیه تا حد زیادی امنیت غذایی آن جمهوری را با مخاطره روبرو کرده است.
از سویی دیگر سیاست تک محصولی کردن جمهوریها توسط شوروی باعث شده تا علیرغم سقوط اتحاد شوروی ، اکثر جمهوریهای سابق هنوز برای تامین اقتصادی به تنهایی با مشکل روبرو بوده و به سایر جمهوریها و بیش از همه به روسیه که با داشتن 17 میلیون کیلومتر مربع از مجموع 22 میلیون کیلومتر مربع کل مساحت شوروی سابق هنوز هم بزرگترین کشور جهان است و منابع سرشار زیر زمینی و صنعت و اقتصاد بسیار پیشرفته تری از سایر جمهوریها از جمله تاجیکستان( که فقیرترین آنها میباشد )، متکی باشند.
پدیده " مهاجرت محنتی " از تاجیکستان به روسیه نیز یکی دیگر از موضوعات است. طبق برآوردهای اقتصادی ، مجموع درآمد این مهاجران در سال برابر با کل تولید ناخالص داخلی سالانه تاجیکستان یعنی حدود هشت میلیارد دلار می باشد. لذا این کشور به شدت به چنین درآمدی وابسته است و از این رو ناگزیر از مماشات با روسیه در بسیاری از موارد از جمله سیاست و مسائل نظامی نیز میباشد.
تاجیکستان در سال 2012 قراردادی با روسیه امضا کرد که مرزبانی تاجیکستان را به ویژه در مناطق آسیب پذیر مجاور با افغانستان به مدت سی سال بر عهده نظامیان روسیه گذاشت
2- آیا این استقلال را برای مردم آن کشور مفید بوده؟
اکثریت تاجیکان به این استقلال علاقه و دلبستگی ویژه نشان داده و آن را مترادف " ننگ و ناموس ملی " میدانند( "ننگ "علاوه بر معنای مصطلحش در ایران دارای معنای افتخار نیز میباشد که در فرارود بیشتر معنای دوم کاربرد دارد).با این حال آنها از واقعیات دنیای امروز نیز آگاه بوده و خواهان روابط حسنه سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی با قدرتهای دنیا از جمله روسیه ، امریکا ، اتحادیه اروپا ، چین و ایران (قدرت منطقه ای و برخوردار از اشتراکات فراوان فرهنگی و تاریخی با تاجیکستان) نیز هستند. ولی برخی از موی سفیدان تاجیک هنوز هم دارای نوستالژیای شوروی بوده و از این که دیگر از خدمات رایگان دولت شوروی در زمینه بهداشت عمومی ، ترابری ، آموزش و مسکن محرومند، ناراضی هستند. هم چنین برخی از تاجیکان دارای گرایشات کمونیستی از این که دیگر شهروند یک ابرقدرت به حساب نمی آیند، نیز" دل ضیق " و ناراحت میباشند.جالب است که بازار صابر شاعر شهیر تاجیک که در زمان شوروی هیج شعری در وصف کمونیسم و اتحاد شوروی نسروده بود پس از سالها زندگی مشقت بار در ایالات متحده آمریکا به جرگه طرفداران شوروی پیوسته و اشعار چند سال اخیر او بیشتر در ستایش شوروی ، کمونیسم ، استالین و پرولتاریا سروده شده اند.( ای خدای بینوایان ، استالین را زنده کن !...)
با این حال همان گونه که به عرض رسید برای اکثریت تاجیکان، برخورداری از استقلال دولتی، عضویت در سازمان ملل متحد همچون دیگر کشورهای مستقل جهان، دارا بودن پرچم مستقل ملی، استفاده از زبان مادری و برگزاری عنعنه ها و طنطنه های نیاگانی همچون نوروز و مهرگان جذابیت بسیاری داشته و به شدت به آن عشق می ورزند ولو این که نسبت به برخی کمبودها و مشکلات ناشی از این استقلال نیز انتقاد داشته باشند.

3-دستاوردهای این استقلال کدامها بوده اند؟
از دستاوردهای این استقلال میتوان به رهایی جزئی و با مقداری ارفاق میشود گفت نسبی از فرهنگ بیگانه (روسی) ، دارا شدن دولت مستقل ،کسب هویت ملی در عرصه جهانی و برقراری رابطه مستقل با کشورهای هم فرهنگ و هم زبان از جمله ایران و افغانستان بدون نیاز به دستور مستقیم حزب سختگیر محلی کمونیست و حکومت مرکزی درمسکو اشاره کرد. هم چنین احساس روی پای خود ایستادن علیرغم مشکلات ناشی از وابستگی طولانی به شوروی برای تاجیکان بعضأ غرور آفرین بوده است. همچنین در حوزه بهداشت و راه و ساختمان نیز پس از دوره ای خلا دارد تحولاتی صورت میگیرد.

4- این استقلال در چه عرصه هایی قویتر و در چه زمینه هایی ضعیفتر بوده است؟
در زمینه هایی چون بازگشت به فرهنگ ملی و احیای آداب و سنن نیاکانی و زبان مادری موفقتر بوده اما در زمینه هایی چون عدالت اجتماعی چندان موفق عمل نکرده است، چرا که پس از سقوط سیستم شوروی (که نوعی عدالت اقتصادی را لااقل در زمینه توسعه مساوی فقر و رفاه نسبی در جامعه پدید آورده بود) ، مناسبات سیستم سرمایه داری به همراه نظام رانت خواری و فساد اداری به جا مانده از بوروکراسی شوروی، پدیده شومی به نام فاصله طبقاتی را در تاجیکستان پدید آورده که به باور بسیاری از کارشناسان تهدید اجتماعی مهمی برای آن کشور محسوب میشود.

5-روابط تاجیکستان پس از استقلال با ایران همزبان را چگونه ارزیابی می کنید؟
روند همکاریهای ایران و تاجیکستان همزبان دارای نوسانات و فراز و نشیبهایی بوده است. در ابتدای استقلال، یک موج عظیم ایران خواهی و ایران گرایی در بین تاجیکان برخاسته بود که مقداری از آن به دلیل حس رهایی از سلطه روس و کمونیسم و مقداری هم به دلیل ناآشنایی آنان با تفاوتهای سیاسی و اجتماعی موجود بین دو کشور بود. به باور من ، این موج تا حدودی متاثر از این بود که بسیاری از تاجیکان از ایران سیاسی کنونی تصوری همچون ایران شاهنامه داشته و تصور میکردند که در آن جریانات ناسیونالیستی ، آریا گرایی و از این قبیل وجود دارد اما این تصور تقریبا زود تغییر کرد.
از نظر اقتصادی نیز ایران در ساخت چندین پروژه عظیم عمرانی در تاجیکستان نقش اساسی داشته از جمله: 1- نقب ( تونل ) استقلال که شمال و جنوب تاجیکستان را برای نخستین بار از راه زمین به هم متصل کرد 2 -ساخت بیمارستان فوق تخصصی ابن سینا در قلب دوشنبه. 3- ساخت نیروگاه برق آبی سنگ توده(2) 4-اعمار آرامگاه ابوعبدالله رودکی . 5-نوسازی آرامگاه میر سید علی همدانی در کولاب

ارسال نظر جدید